قرن‌ها است فرش ایرانی به دلیل ویژگی‌های منحصر به فردی که دارد به یکی از مطرح ترین هنرهای دستی در تمام دنیا تبدیل شده است. رنگ، ظرافت، زیبایی، نقشه و... همگی مواردی هستند که اصالت یک فرش را صد چندان کرده و سبب می‌شوند فرش ایرانی پس از نفت به اولین کالای صادراتی کشور تبدیل شود. اما دلیل اصلی این موفقیت و جایگاه چیست؟

باید بگوییم یکی از دلایل اصلی آن جذابیت در نقوش فرش ایرانی است و هنرمندان طراح با الهام از باورها، آداب و رسوم، فرهنگ، قومیت، ملیت و موارد متعددی از این دست آن را طراحی کرده و به دستان هنرمندانه بافندگان فرش می‌سپارند. از همین رو فرش دستباف ایرانی با نقشه‌های خلاقانه خود جایگاهی ویژه در تمام دنیا دارد و هنردوستان سراسر جهان آن را زینت بخش خانه‌های خود می‌دانند.

انواع و اقسام نقشه کشی فرش ایرانی

نقشه فرش از این جهت اهمیت دارد که در مسیر تولید یک فرش، امری زیر بنایی به حساب می‌آید و تاثیر شگرفی در جذابیت آن ایفا می‌کند. در واقع اگر برترین و هنرمندترین بافندگان ایران را کنار هم جمع کنیم تا فرشی زیبا ببافند، در صورتی که نقشه‌ای مطلوب و زیبا در دست نداشته باشند، به نتیجه نخواهند رسید. از همین رو می‌گوییم یک فرش زیبا، با کیفیت بالا و ظاهری جذاب و اصیل نیاز به یک نقشه اصیل و دقیق دارد.

امروزه نقشه‌های فرش تنوع بیشتری پیدا کرده‌اند و گاه در طراحی‌های مدرن، خود را نمایان ساخته و با رنگ آمیزی‌های متعدد وارد بازار می‌شوند. یکی از نکاتی که باید بدانید این است که هنرمندان نقشه کش فرش بر اساس میزان تراکم، طراحی خود را انجام می‌دهند و به کمک کاغذهای شطرنجی مخصوص متناسب با رج شمار، طراحی یا اصطلاحا آن را نقطه چین می‌کنند. از همین رو جهت نقشه‌کشی فرش و طراحی آن دو امر باید حتما مورد توجه قرار بگیرد:


1) محاسبیه دقیق ابعاد فرش
2) تعیین تعداد چله‌هایی که در عرض می بایست کشیده شود
در رابطه با نقشه‌های سنتی، کاغذهای مخصوص طراحی را جدول‌بندی کرده و چه از نظر طولی و چه از نظر عرضی آنها را به ده قسمت تقسیم می‌کنند که در واقع هر علامت در این مربع ها نشانی از یک گره با خود به همراه دارد. همچنین طرح‌های سنتی نیز این روزها به دو دسته عمده تقسیم می‌شوند:
1) متقارن (ترکی بافت)
2) غیر متقارن ( فارسی بافت)

نقشه بافت فرش

تفاوت‌های عمده نقشه‌های ترکی بافت و فارسی بافت در چیست؟

علاوه بر بحث تقارن در نقشه که در بالا ذکر شد، تفاوت عمده نقشه فارسی بافت و ترکی بافت در این است که در نقشه فارسی بافت یا نامتقارن، رنگ مورد نظر نقشه کش به صوررت دقیق بر روی نقشه گذاشته می‌شود اما نقشه‌های ترکی بافت این گونه نیست و نقشه با رنگ‌های زنده طراحی و کد رنگ‌های اصلی به وسیله عدد روی نقشه نوشته می‌شود. این کدها در واقع قراردادی هستند و برای آن که بافنده دقیق متوجه رنگ مورد نظر طراح شود، جدولی با کد و نخ مورد نظر تهیه شده و در اختیار بافنده قرار می‌گیرد. از طرف دیگر در نقشه‌های فارسی بافت، رج شمار 5/6 سانتیمتر است و در نوع ترکی بافت این رقم به 7 سانت می‌رسد.

نقشه کشی سنتی به چه شکل پیش می‌رود؟

نقشه کشی سنتی که گاه از آن با عنوان نقشه کشی دستی نیز یاد می‌شود، دارای مراحل متعددی است که به شرح زیر است:
1) طراحی دستی خطوط اولیه بر روی کاغذ شطرنجی (مداد زنی)
2) تصویر کشی طرح‌هایی که در مرحله اول تعیین شده
3) رنگ آمیزی نقوشی طراحی شده
4) نقطه چین کردن کناره‌های نگاره نقش شده بر کاغذ شطرنجی (هر کدام از این نقاط بیانگر یک گره هستند)

نقشه کشی غیر دستی و کامپیوتری فرش

این روزها رشد تکنولوژی در بسیاری از صنایع وارد شده به نوعی که صنعت فرش نیز با این امر در هم آمیخته است. از همین رو نقشه کشی کامپیوتری به یکی از اصلی‌ترین روش‌های طراحی نقشه فرش بدل شده و به دلیل مزایای بسیاری که دارد، طرفداران متعددی را نیز جذب خود کرده است. نرم افزارهای گوناگون نقشه کشی فرش سرعت بسیار بالایی دارند و هنرمندان طراح می‌توانند به وسیله آنها در زمان بسیار کمی طرح‌ها و نقوش مورد نظر خود را طراحی کرده و به دست هنرمندان بافنده برسانند. همچنین مزیت دیگر این نوع نقشه کشی چنین است که امکان اصلاح و تغییر طرح را برای طراح فراهم می‌آورد. از طرف دیگر امکان امتحان کردن رنگ‌های گوناگون برای طراح وجود دارد و وی می‌تواند ترکیب رنگ‌های خود را مورد بررسی قرار داده و بهترین را انتخاب کند.