شاید بتوان گفت یکی از مهم ترین صنایع دستی که در شهر تبریز تولید می‌شود و شهرتی جهانی نیز دارد، فرش دستباف تبریز است. قدمت هنر فرش بافی در این شهر به پیش از دوره صفویان باز می‌گردد و سال‌ها قدمت آن، شهر تبریز را به یکی از معروف‌ترین مراکز بافندگی فرش دستباف در دنیا تبدیل کرده است. درست است که ما در ایران چندین شهر بسیار مهم در حوزه بافندگی فرش داریم اما باید بگوییم فرش‌های دستباف تبریز دارای ویژگی‌های منحصر به فردی هستند که در هیچ کجای ایران یافت نمی‌شود.

مهم‌ترین ویژگی‌های فرش تبریز چیست؟

• تنوع بی‌نظیر طرح: فرش تبریز در میان تمامی دنیا به تنوع طرح شهرت دارد به همین دلیل است که افرادی که قصد خرید فرش دستباف را دارند عموما فرش تبریز را انتخاب می‌کنند زیرا این شهر می‌تواند افراد گوناگون با سلایق متفاوت را راضی نگه دارد. همچنین باید بگوییم این طرح‌ها توسط اساتید برجسته و با رعایت کلیه استانداردهای موجود طراحی می‌شوند.
• ریزبافت بودن: فرش تبریز از جمله ریزبافت‌ترین فرش‌های ایران به حساب می‌آید. گره با قلاب از نوع مقارن و پود گزاری به شکل دو پوده این ویژگی منحصر به فرد را برای فرش‌های تبریز به ارمغان آورده است.
• جنس فرش تبریز: فرش‌های دستباف تبریز اغلب با تارهای پنبه‌ای بافته می‌شوند که بسیار بادوام است. از طرف دیگر پودهای فرش را از جنسی متفاوت و اغلب پشم انتخاب می‌کنند تا تضمینی بر استحکام فرش باشد، نخ‌های پود قالی تبریز از دو رشته ساخته می‌شوند که یکی از آنها ضخیم و دیگری نازک است.
• فرشی به نسبت خشن: فرش تبریز به دلیل استفاده از پشم ماکو به نسبت سایر فرش‌های ایران قدری خشن‌تر است. در واقع این ویژگی به دلیل جنس پشم ماکو بوده که قدری خشن و زیر است اما مرغوبیت بی‌نظیری به همراه دارد.
• رنگ آمیزی منحصر به فرد: یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های فرش تبریز بهره‌گیری از رنگ‌های متنوع است که باعث می‌شود یک فرش دستباف تبریز به فرشی با رنگ آمیزی ویژه و منحصر به فرد تبدیل شود. تنوع رنگ و بهره‌گیری از انواع رنگ‌ها سبب شده است فرش‌های تبریز علاقه‌مندان بسیاری را سمت خود جذب کنند.
• پرزهای کوتاه: ویژگی منحصر به فرد دیگری که فرش‌های تبریز دارا هستند این است که به نسبت سایر فرش‌ها دارای پرزهای کوتاه بوده و پرداخت آن نیز به دست هنرمندان خبره انجام می‌گیرد.
• استفاده از سایه روشن: بسیاری از هنرمندان قالیباف تبریزی برای آن که فرش‌هایشان عمق داشته باشد از سایه روشن استفاده می‌کنند.


فرش تبریز و طرح های آن

اندازه بندی حاشیه‌ها در فرش تبریز

اندازه بندی حاشیه‌ها در شهر تبریز با سایر شهرهای ایران متفاوت است به گونه‌ای که از معیارهای قدیمی و سنتی جدا شده و طراحان آن با تحولاتی نوآورانه به نسبت قدیم آنها را طراحی می‌کنند. در واقع در شهر تبریز معمولا اندازه بندی حاشیه‌ها چنین است که پهنای تمامی حواشی یک فرش میبایست یک ششم تمام عرض یک فرش باشد و در محدوده تعیین شده برای حاشیه، پهنای حاشیه اصلی دو برابر حاشیه فرعی طراحی گردد. معروف‌ترین حاشیه‌های فرش تبریز با عنوان سمساری یا توسباغی عنوان می‌شوند که دو نقش اسلیمی قابی را ایجاد می‌کنند که تصویری از یک سماور را برای بیننده تداعی می‌کند. البته برخی به چنین نقشی سماور هراتی نیز می‌گویند.

طرح‌های فرش تبریز

این روزها می‌توان گفت فرش تبریز از تمامی طرح‌های موجود در کشور استفاده می‌کند و طراحان متناسب با سلیقه مخاطبان طرح می‌زنند و بافندگان نیز می‌بافند، از همین رو می‌توانیم بگوییم استفاده از تمامی طرح‌های موجود در فرش‌های دستباف تبریز آن را برای تمامی سلیقه‌ها مناسب جلوه داده و مخاطبان بسیاری نیز به سوی آن جذب کرده است. البته باید به این نکته هم اشاره کرد که طراحان تبریزی از اصول قدیمی خود کوتاه نمی‌آیند و با پیروی از آنها و استفاده از طرح‌های خلاقانه امروزی‌تر، هنرشان را به مخاطبان عرضه می‌کنند.
در مورد فرش تبریز، می‌توان به 19 بخش طبقه‌بندی شده از سوی شرکت سهامی فرش ایران اشاره کرد که بافندگان تبریزی در تمامی این 19 بخش فرش‌های خود را طراحی کرده و می‌بافند. به همین دلیل است که فرش تبریز در حوزه تنوع طرح شهرت بسیاری دارد.
نقشه آثار باستانی و ابنیه اسلامی نقشه شاه عباسی، نقشه اسلیمی، نقشه افشان، نقشه بندی خشتی، طرح درختی، طرح شكارگاه، نقشه قابی، طرح گلفرنگ، طرح گلدانی، طرح محرابی، طرح هندسی، طرح بوته ای و... همگی نقش‌هایی هستند که می‌توان به راحتی آنها را بر روی فرش‌های دستباف تبریز مشاهده کرد و از دیدن آنها لذت برد.